ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΚΑΛΥΒΩΝ

Ο νερόμυλος των Καλυβών χρονολογείται από το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα και σημειώνεται πάνω στο Μεσοπόταμο (Potamos) στους περισσότερους χάρτες της Βενετοκρατίας τόσο του Boschini όσο και του Basilicata.

Βρίσκεται στο κέντρο των Καλυβών και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της Βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής. Πιθανολογείται πως ήταν  ο πολυπλοκότερος νερόμυλος της περιόδου εκείνης στην Κρήτη.

Λειτούργησε διαδοχικά σαν νερόμυλος σιτηρών, υδροηλεκτρική μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, ελαιοτριβείο και αλευρόμυλος.

Έχει τέσσερις θόλους, οι οποίοι αποτελούν τα τέσσερα στόμια εξόδου του νερού. Πάνω από τους θόλους υπάρχουν πέντε παράθυρα και ακριβώς απέναντι από αυτά – στο εσωτερικό του κτιρίου – πέντε τυφλά αψιδώματα  όπως τα χαρακτηρίζουν οι αρχαιολόγοι, τα οποία είχαν κατασκευαστεί για λόγους στατικότητας του κτιρίου.

Τα πέντε παράθυρα μαρτυρούν ότι μάλλον υπήρχαν πέντε και όχι τέσσερα στόμια εξόδου του νερού, τα οποία αυτή τη στιγμή είναι ορατά. Στη νότια πλευρά υπάρχουν τέσσερα πηγάδια τα λεγόμενα βουτσιά. Μέσα από αυτά τα πηγάδια πέρναγε ο Μεσοπόταμος και στη συνέχεια κινούσε τις τέσσερις φτερωτές και έφευγε από τα θολωτά στόμια εξόδου. Το κτίριο που στεγάζει τους μηχανισμούς του μύλου είναι θολωτό και χτισμένο με πέτρα και κουρασάνι (κονίαμα από τριμμένο κεραμίδι)  το οποίο φημίζεται για την αντοχή του και την μονωτική του ικανότητα.

 

Ο αρχαιολόγος Giuseppe Gerola (Ιταλός, ο οποίος στάλθηκε στη Κρήτη το 1900 από το Ινστιτούτο της Βενετίας για να μελετήσει τα Ενετικά μνημεία του νησιού), αναφερόμενος μάλλον σ’ αυτό το νερόμυλο, σημειώνει ότι για κίνηση χρησιμοποιούσαν το νερό των πηγών του χωριού Αρμένων. (Monumenti Veneti nell’ Isola di Creta…dal dottor Giuseppe Gerola, vol. IV, σελ. 81, Venezia 1905-1932).

 

Στην ανταπόκριση ενός Ιταλού δημοσιογράφου το 1909 από τα Χανιά, αναφέρεται ο μύλος: “…Καί ιδού αι Καλυβαι…Εφθάσαμεν εις τήν πλατείαν εις τό κέντρον εις μέγας πλάτανος επί του οποίου είναι κολλημέναι αι δημαρχιακαί ειδοποιήσεις. Γύρω μερικά σπιτάκια, ένας μύλος, ένα ποταμάκι με ένα παλαιό γεφυράκι από πάνω…”

 

Το 1909 ξεκίνησε τη λειτουργία του σε διπλανό κτίσμα κι ένα ελαιοτριβείο. Και τα τρία πλέον (ελαιοτριβείο, υδροηλεκτρική μονάδα και αλευρόμυλος), λειτουργούσαν ως ομόρρυθμος βιομηχανική εταιρεία  “Σήφακας και Σία”.

(Ο Γεώργιος Σήφακας γεννήθηκε στο Βάμο το 1884 και ήταν γιος του οπλαρχηγού Αντωνίου Σήφακα. Διετέλεσε βουλευτής από τις 7/11/1926 μέχρι τις 9/7/1928 και διορίστηκε νομάρχης το 1933. Πέθανε πάμφτωχος το 1953).

Το 1928 στο θολωτό κτίσμα του μύλου στεγάστηκε η “Ηλεκτρική Εταιρεία Καλυβών” με σκοπό την ηλεκτροδότηση των Καλυβών και του Καλαμίου (φυλακές Ιτζεδίν), η οποία προηγήθηκε κατά 6 μήνες αυτής της πόλης των Χανίων.

 

Παράλληλα προστέθηκαν τουρμπίνες 90 ίππων, μοναδικές στην Ευρώπη εκείνη την εποχή, και μια εφεδρική πετρελαιομηχανή ισχύς 80 ίππων. Η υδατοδεξαμενή που βρίσκεται νότια του συγκροτήματος, κατασκευάστηκε το 1938 με σκοπό να αυξηθεί η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Τον Δεκέμβριο του 1960 η Δ.Ε.Η. ηλεκτροδότησε το χωριό και η Ηλεκτρική Εταιρεία έπαψε να υπάρχει. Μέχρι το 1976 λειτουργούσε ο αλευρόμυλος και μέχρι το 1986 το ελαιοτριβείο.

 

Ο μύλος έχει χαρακτηριστεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο σύμφωνα με το ΦΕΚ 330/Β/8-4-1999 του Υπουργείου Πολιτισμού.